वसा घेतला तो शेवटपर्यत

वसा घेतला तो शेवटपर्यंत जपला!

शासकीय रेखाकला परीक्षेच्या माध्यमातून हजारो विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांना दिशा देणारे श्री. सुभाष शिंदे सर

श्री. सुभाष शिंदे, सेवानिवृत्त कलाशिक्षक/स्काऊट मास्टर, जत हायस्कूल, जत यांचे नाव घेतले की डोळ्यांसमोर उभे राहते ते एक कलाप्रेमी, विद्यार्थीप्रिय, कर्तव्यनिष्ठ आणि आपल्या कामाशी अखेरपर्यंत प्रामाणिक राहिलेले व्यक्तिमत्त्व.

जत हायस्कूल, जत येथे सन १९९१ पासून २०२६ पर्यंत सलग ३६ वर्षे शासकीय रेखाकला परीक्षेसाठी विद्यार्थी-विद्यार्थिनींना प्रवृत्त करून त्यांना मार्गदर्शन करण्याचे अखंड कार्य सुभाष शिंदे सरांनी केले. ही केवळ वर्षांची आकडेवारी नाही; हा एका कलाशिक्षकाच्या ध्येयवेड्या प्रवासाचा इतिहास आहे.

सन १९९१ मध्ये जत हायस्कूलमध्ये कलाशिक्षक म्हणून रुजू झाल्यानंतर सरांनी शासकीय रेखाकला परीक्षेचा ध्यास घेतला. सुरुवातीच्या काळात मोजकेच विद्यार्थी या परीक्षेला बसत असत. मात्र सरांनी विद्यार्थ्यांमध्ये चित्रकलेची आवड निर्माण केली, त्यांना परीक्षेचे महत्त्व समजावून सांगितले आणि सातत्यपूर्ण सराव व मार्गदर्शनातून विद्यार्थ्यांची संख्या हळूहळू वाढवत नेली.

ज्या परीक्षेसाठी सुरुवातीला मोजके विद्यार्थी बसत होते, त्याच परीक्षेसाठी आज शेकडो विद्यार्थी-विद्यार्थिनी प्रविष्ट होत आहेत, ही सरांच्या ३६ वर्षांच्या परिश्रमांची जिवंत पावती आहे.

शासकीय रेखाकला परीक्षा म्हणजे केवळ परीक्षा नव्हे, तर विद्यार्थ्यांच्या निरीक्षणशक्तीला, कल्पनाशक्तीला, सर्जनशीलतेला आणि सौंदर्यदृष्टीला आकार देणारे माध्यम आहे. हे महत्त्व सरांनी ओळखले होते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी या परीक्षेला बसावे, त्यांनी उत्तम चित्रकला शिकावी आणि आपल्या कलेला योग्य दिशा मिळावी, यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले.

सरांचे कार्य केवळ विद्यार्थ्यांना परीक्षेला बसवण्यापुरते मर्यादित राहिले नाही. शासकीय रेखाकला परीक्षेच्या राज्यस्तरीय मूल्यमापन प्रक्रियेत परीक्षक व समालोचक अधिकारी म्हणून सुमारे दहा वर्षे काम करण्याची संधीही त्यांना मिळाली. त्यामुळे परीक्षेचे स्वरूप, मूल्यमापनाची पद्धत आणि विद्यार्थ्यांकडून अपेक्षित कलाकौशल्य याचा त्यांना सखोल अनुभव प्राप्त झाला. या अनुभवाचा उपयोग त्यांनी आपल्या विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करताना सातत्याने केला.

सेवानिवृत्तीनंतरही थांबले नाहीत सर!

३१ मार्च २०२६ रोजी सर सेवानिवृत्त झाले. सेवेतून निवृत्ती घेतल्यानंतर अनेकजण आपल्या जबाबदाऱ्या मागे ठेवून विश्रांती घेतात. परंतु ज्या विद्यार्थ्यांना आणि कलेला आयुष्यभर आपले मानले, त्यांच्यापासून सुभाष शिंदे सर दूर राहू शकले नाहीत.

सेवानिवृत्तीनंतरही त्यांनी जत हायस्कूलमधील विद्यार्थ्यांना शासकीय रेखाकला परीक्षेसाठी मार्गदर्शन केले. यावर्षी जत हायस्कूलमधून सुमारे २४५ विद्यार्थी-विद्यार्थिनी या परीक्षेला प्रविष्ट झाले आहेत. याशिवाय कुंभारी आणि माडग्याळ येथील इंग्लिश स्कूल व ज्युनिअर कॉलेजमधील विद्यार्थ्यांनाही त्यांनी परीक्षेसाठी प्रवृत्त करून मार्गदर्शन केले.

सर्व शाखांतील मिळून यावर्षी सुमारे ३०० ते ४०० विद्यार्थी या परीक्षेच्या माध्यमातून कलेशी जोडले जात आहेत, यामागे सरांची अथक मेहनत आहे.

हे दृश्य पाहताना मनात एकच विचार येतो—

माणूस सेवेतून निवृत्त होतो; पण सेवाभावातून नाही!

गरीब विद्यार्थ्यांसाठी सरांचा मायेचा हात

सरांच्या कार्यातील आणखी एक हृदयस्पर्शी पैलू म्हणजे विद्यार्थ्यांबद्दलची त्यांची माणुसकी.

एखादा विद्यार्थी आर्थिकदृष्ट्या गरीब असेल, त्याला परीक्षेची फी भरणे शक्य नसेल, तर सरांनी अनेक वेळा स्वतःच्या खिशातून त्याची फी भरली. एवढेच नव्हे तर आवश्यक रंगसाहित्य, चित्रकलेचे साहित्य आणि इतर साधनेही विद्यार्थ्यांना उपलब्ध करून दिली.

कारण सरांसाठी विद्यार्थी हा केवळ परीक्षार्थी नव्हता;

तो एक उमलणारा कलाकार होता!

एखाद्या विद्यार्थ्याच्या हातात योग्य वेळी रंग-पेन्सिल दिली, त्याला दोन प्रेमाचे शब्द सांगितले आणि योग्य मार्गदर्शन केले, तर त्याचे आयुष्य बदलू शकते, यावर सरांचा ठाम विश्वास होता.

आज सरांचे विद्यार्थीच कलाशिक्षक!

सुभाष शिंदे सरांनी अनेक वर्षे घडवलेल्या विद्यार्थ्यांपैकी आज अनेक विद्यार्थी स्वतःच्या पायावर उभे आहेत. विशेष अभिमानाची बाब म्हणजे सरांच्या मार्गदर्शनातून घडलेले अनेक विद्यार्थी आज कलाशिक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. त्यामध्ये चार कलाशिक्षक आणि दोन कला शिक्षिका सेवेत कार्यरत असल्याचा उल्लेख अभिमानाने करता येतो.

हीच तर एका शिक्षकाच्या आयुष्याची खरी कमाई!

शिक्षकाने किती वर्षे सेवा केली, किती पगार घेतला किंवा किती पदांवर काम केले यापेक्षा त्याने किती विद्यार्थी घडवले, किती विद्यार्थ्यांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण केला, हे अधिक महत्त्वाचे असते.

या अर्थाने सुभाष शिंदे सरांच्या आयुष्याकडे पाहिले तर त्यांच्या कार्याची श्रीमंती शब्दांत मावणारी नाही.

वसा घेतला की तो सोडायचा नसतो!

“आपण कोणताही वसा घेतला की तो शेवटपर्यंत जपायचा असतो. त्यासाठी सातत्याने काहीतरी करत राहावे लागते.”

या विचाराचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे सुभाष शिंदे सर.

सन १९९१ मध्ये सुरू झालेला हा प्रवास २०२६ मध्येही थांबलेला नाही. पद निवृत्त झाले, पण शिक्षक मन निवृत्त झाले नाही. शाळेची जबाबदारी संपली, पण विद्यार्थ्यांबद्दलची जबाबदारी संपली नाही. हातातील खडू थांबला असेल, पण विद्यार्थ्यांच्या हातातील रंग थांबू नयेत यासाठी सर आजही धडपडत आहेत.

हीच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख आहे.

आज मागे वळून पाहताना ३६ वर्षांचा हा प्रवास म्हणजे असंख्य चित्रे, असंख्य विद्यार्थी, असंख्य आठवणी आणि असंख्य यशोगाथा यांची एक सुंदर कलाकृतीच वाटते.

या कलाकृतीचा चित्रकार आहे—

श्री. सुभाष शिंदे सर!

त्यांच्या हातून घडलेले विद्यार्थी आज विविध क्षेत्रांत कार्यरत आहेत. अनेकांच्या हातात आज शिक्षणाची, कलेची आणि संस्कारांची मशाल आहे. ही मशाल एका शिक्षकाने पेटवली आणि त्याच्या विद्यार्थ्यांनी ती पुढे नेली, यापेक्षा मोठा सन्मान शिक्षकासाठी दुसरा कोणता असू शकतो?

सुभाष शिंदे सरांच्या या अखंड कार्याला मनःपूर्वक सलाम!

सेवानिवृत्तीनंतरच्या आयुष्यातही त्यांचा कलाप्रवास असाच सुरू राहो. त्यांना उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य, सुख-समाधान आणि समृद्धी लाभो, ही मनःपूर्वक प्रार्थना.

सरांनी आम्हाला फक्त चित्र काढायला शिकवले नाही;

तर स्वप्नांना रंग कसे द्यायचे, मेहनतीने आयुष्याची रेषा कशी आखायची आणि मिळालेला वसा पुढच्या पिढीपर्यंत कसा पोहोचवायचा, हे शिकवले.

अशा गुरुवर्यांना मनःपूर्वक अभिवादन!

—  माजी विद्यार्थी (कला शिक्षक)

जय हायस्कूल,जत