श्री.सुभाष शिंदे,सर

.

श्री सुभाष शिंदे,सर

सेवानिवृत्त कलाशिक्षक व स्काऊट मास्टर

जत हायस्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज ऑफ आर्टस् अँड सायन्स, जत

कलेच्या संस्कारातून घडलेले सेवाभावी व्यक्तिमत्त्व

श्री. सुभाष सदाशिव शिंदे हे कला, शिक्षण, स्काऊटिंग, सामाजिक व सांस्कृतिक क्षेत्रात सातत्याने कार्य करणारे कलाप्रेमी, शिक्षक आणि समाजाभिमुख व्यक्तिमत्त्व म्हणून परिचित आहेत. दि. १२ मार्च १९६८ रोजी सांगली जिल्ह्यातील मिरज तालुक्यातील बुधगाव येथे त्यांचा जन्म झाला. बालपणापासूनच चित्रकला, संगीत, अभिनय, लेखन आणि सर्जनशील उपक्रमांची त्यांना विशेष आवड होती. याच कलाविष्काराच्या बीजातून पुढे एक समर्पित कलाशिक्षक आणि कलाकार घडत गेला.

त्यांचे वडील स्वर्गीय सदाशिव शिंदे हे संगीतप्रेमी होते. पेटीवादनाची त्यांना विशेष आवड होती. पोवाडे व भजनांच्या कार्यक्रमांत ते पेटीवादनाची साथ करीत. त्यामुळे घरातील सांस्कृतिक वातावरणाचा सुभाष शिंदे यांच्या मनावर लहानपणापासूनच संस्कार झाला.

बुधगाव येथील श्री हनुमान मंदिराच्या फलकावर चित्र काढण्यापासून त्यांच्या चित्रकलेच्या प्रवासाला प्रेरणा मिळाली. प्राथमिक शिक्षण जि. प. प्राथमिक मराठी शाळा क्र. २, बुधगाव येथे झाले. इयत्ता पहिलीपासूनच चित्रकला, गायन आणि नाट्य यांची त्यांना आवड होती. गणपती उत्सवातील देखावे, स्वतः लिहिलेली छोटी नाटके, वर्गसजावट, सुविचार लेखन, धड्यांशी संबंधित माहिती फलकावर मांडणे, चित्रकला व रांगोळी स्पर्धांमध्ये सहभाग अशा अनेक उपक्रमांत ते सक्रिय असत.

कला शिक्षणाची वाटचाल

कलेची आवड जोपासत त्यांनी पुढे कलाविश्व महाविद्यालय, सांगली येथे कला शिक्षण घेतले. शिक्षण घेत असतानाच प्रत्यक्ष कामाचा अनुभवही मिळवला. त्यांच्या कलाप्रवासात मेहनत, जिद्द, सातत्य आणि स्वावलंबन या गुणांचा मोठा वाटा राहिला.

शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी मूकबधिर विद्यालय, जत येथे काही काळ कलाशिक्षक म्हणून सेवा केली. त्यानंतर त्यांच्या जीवनातील महत्त्वाचा टप्पा सुरू झाला—सन १९९१ मध्ये जत हायस्कूलमध्ये कलाशिक्षक म्हणून प्रवेश.

जत हायस्कूलमध्ये रुजू झाल्यानंतर त्यांनी केवळ विषय शिकवण्यापुरते स्वतःला मर्यादित ठेवले नाही. विद्यार्थ्यांच्या मनातील कलागुण ओळखून त्यांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे, विविध स्पर्धांसाठी तयार करणे, शैक्षणिक वातावरणात कला रुजवणे आणि शाळेच्या सांस्कृतिक जडणघडणीत योगदान देणे हे त्यांच्या कार्याचे वैशिष्ट्य बनले.

वार्षिक कला प्रदर्शनाची परंपरा

जत हायस्कूलमध्ये रुजू होताना त्यांनी दरवर्षी कला प्रदर्शन भरवण्याचा संकल्प केला. १९९१ मध्ये ‘१८५७ चा स्वातंत्र्यसंग्राम व क्रांतिकारक’ या विषयावर पहिले कला प्रदर्शन भरवण्यात आले. शेकडो कलाकृती व माहितीफलकांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना इतिहास, देशभक्ती आणि कलेचा संगम अनुभवता आला.

या संकल्पनेतून पुढे तब्बल ३५ कला प्रदर्शनांची परंपरा निर्माण झाली. ‘श्यामची आई’, देशभक्ती, व्यसनमुक्ती, बेटी बचाओ, भारतीय संस्कृती, शाळेचा इतिहास, सामाजिक जागृती, पालक हस्तकला प्रदर्शन अशा विविध विषयांवर त्यांनी प्रदर्शनांचे आयोजन केले.

२०२६ मधील ३५ वे प्रदर्शन ‘माझा भारत, माझे संविधान’ या विषयावर आधारित होते. या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये संविधान, राष्ट्रप्रेम, नागरिकत्व आणि सामाजिक जबाबदारी याबाबत जागृती निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

शासकीय रेखाकला परीक्षेचे मार्गदर्शक

श्री. सुभाष शिंदे यांच्या कार्यातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे शासकीय रेखाकला परीक्षा—एलिमेंटरी व इंटरमिजिएट यासाठी विद्यार्थ्यांना दिलेले मार्गदर्शन.

१९९१ पासून त्यांनी विद्यार्थ्यांना नियमितपणे अतिरिक्त सराव, निरीक्षण, प्रमाणबद्धता, रचना, रंगसंगती आणि विविध कलाप्रकारांचे प्रशिक्षण दिले. अनेक वर्षे त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली विद्यार्थ्यांनी या परीक्षेत यश संपादन केले.

सेवानिवृत्तीनंतरही त्यांनी ही सेवा थांबवलेली नाही. जत तसेच माडग्याळ, कुंभारी आणि ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना विनामूल्य मार्गदर्शन देण्याचे कार्य ते आजही करीत आहेत. त्यांच्या दृष्टीने निवृत्ती म्हणजे अध्यापनाचा शेवट नसून, नव्या स्वरूपात ज्ञानदानाची सुरुवात आहे.

शाळेच्या फलकावरून ज्ञानप्रसार

जत हायस्कूलमध्ये जवळपास ३५ वर्षे दररोज शाळेच्या फलकावर सुविचार, दिनविशेष, बातम्या, सामान्यज्ञान, शैक्षणिक माहिती आणि विविध संदेश सुंदर अक्षरांत लिहिण्याचे काम त्यांनी केले. सुंदर हस्ताक्षर आणि आकर्षक मांडणीच्या माध्यमातून शाळेचा फलक हा विद्यार्थ्यांसाठी रोजचा ज्ञानफलक बनविण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता.

स्काऊट मास्टर म्हणून कार्य

कलाशिक्षक म्हणून काम करत असतानाच त्यांनी स्काऊट मास्टर म्हणूनही उल्लेखनीय योगदान दिले. विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त, स्वावलंबन, सेवा, राष्ट्रप्रेम, नेतृत्वगुण आणि सामाजिक बांधिलकी निर्माण करण्यासाठी त्यांनी विविध उपक्रम राबवले.

कला आणि स्काऊटिंग या दोन वेगवेगळ्या क्षेत्रांचा सुंदर समन्वय त्यांच्या कार्यात दिसून येतो. विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाला त्यांनी नेहमीच प्राधान्य दिले.

विविध कलाक्षेत्रांतील योगदान

चित्रकला ही त्यांची मुख्य ओळख असली तरी ते बहुआयामी कलाकार आहेत. चित्रकार, रांगोळी कलाकार, छायाचित्रकार, व्यंगचित्रकार, हस्तकला मार्गदर्शक आणि कला प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी विविध क्षेत्रांत काम केले आहे.

त्यांच्या कलाकृतींना विविध स्तरांवर गौरव मिळाला आहे. त्यांना सुमारे १५० पुरस्कार व सन्मान प्राप्त झाले असून रांगोळी क्षेत्रातील सहा पुरस्कार तसेच विविध संस्थांकडून मिळालेले गौरव त्यांच्या कलाप्रवासाची साक्ष देतात. महामहारांगोळी उपक्रमात मिळालेले सहा जागतिक विक्रम हे त्यांच्या कलात्मक कार्यातील विशेष उल्लेखनीय योगदान आहे.

पाठ्यपुस्तक लेखन व शैक्षणिक योगदान

इयत्ता अकरावी-बारावीच्या कला विषयाच्या पाठ्यपुस्तक लेखन व चित्रनिर्मितीच्या कामातही त्यांनी योगदान दिले आहे. कला विषय विद्यार्थ्यांना सोपा, आकर्षक आणि अनुभवाधारित पद्धतीने समजावा यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले.

शासकीय रेखाकला परीक्षेसाठी विभागीय पातळीवर D.C.M. अधिकारी म्हणूनही त्यांनी अनेक वर्षे जबाबदारी सांभाळली.

साने गुरुजींच्या विचारांचा वारसा

कला आणि शिक्षणाबरोबरच सामाजिक व सांस्कृतिक क्षेत्रातही श्री. शिंदे कार्यरत आहेत. अखिल भारतीय साने गुरुजी कथामाला, मुंबईच्या माध्यमातून कथा, कविता, अभिनय, गीत, चित्रकला आणि संस्कारमूल्ये विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य त्यांनी केले आहे.

साने गुरुजींच्या ‘खरा तो एकचि धर्म—जगाला प्रेम अर्पावे’ या विचाराने प्रेरित होऊन विद्यार्थ्यांमध्ये प्रेम, माणुसकी, समता आणि सामाजिक जाणीव निर्माण करण्यासाठी ते विविध उपक्रम राबवतात.

शाळा-शाळांमध्ये जाऊन विनामानधन, विनासन्मान आणि कोणतीही अपेक्षा न ठेवता कथामाला घेण्याची त्यांची भूमिका त्यांच्या सेवाभावी वृत्तीचे दर्शन घडवते.

निवृत्ती म्हणजे नव्या सेवापर्वाची सुरुवात

दि. ३१ मार्च २०२६ रोजी ते जत हायस्कूलच्या सेवेतून नियत वयोमानानुसार सेवानिवृत्त झाले. त्यांच्या सेवानिवृत्तीचा कार्यक्रम दि. ३० मार्च २०२६ रोजी जत हायस्कूलच्या सभागृहात झाला.

मात्र निवृत्तीनंतरही त्यांची पावले थांबली नाहीत. विद्यार्थ्यांना रेखाकला परीक्षेचे मार्गदर्शन, ग्रामीण भागातील कला प्रशिक्षण, सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम, कथामाला, कला प्रदर्शन आणि विविध शैक्षणिक उपक्रम यांच्या माध्यमातून त्यांची ज्ञानसेवा आजही सुरू आहे.

विद्यार्थ्यांशी असलेले भावनिक नाते

शिक्षक म्हणून त्यांच्या जीवनातील सर्वात मोठी कमाई म्हणजे त्यांच्या विद्यार्थ्यांचे प्रेम. अनेक माजी विद्यार्थी आज विविध क्षेत्रांत कार्यरत असून काही जण स्वतः शिक्षक, प्राध्यापक आणि विविध पदांवर आहेत. विद्यार्थ्यांनी वेळोवेळी केलेला सन्मान, फोन, संदेश आणि प्रेमळ आठवणी हेच त्यांच्या शिक्षकजीवनाचे खरे समाधान आहे.

सेवानिवृत्तीनंतरचा पहिला शिक्षक दिन त्यांच्या मनाला विशेष भावला. ५ सप्टेंबर २०२६ रोजी अनेक माजी विद्यार्थी, विद्यार्थिनी आणि शिक्षक झालेल्या माजी विद्यार्थ्यांकडून शुभेच्छा संदेश व फोन आले. शाळेतील विद्यार्थी नसल्याची पोकळी जाणवत असतानाच विद्यार्थ्यांचे प्रेम मात्र कायम असल्याची जाणीव त्यांना झाली.

कुटुंबाची भक्कम साथ

या प्रदीर्घ प्रवासात त्यांच्या पत्नी सौ. वर्षा शिंदे यांची मोलाची साथ लाभली. कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळत त्यांनी श्री. शिंदे यांच्या कला व शैक्षणिक कार्याला नेहमीच पाठिंबा दिला. त्यांच्या कन्या वैभवी, वैश्णवी आणि संध्या यांच्या संगोपनातही कुटुंबाने प्रेम, संस्कार आणि शिक्षणाला महत्त्व दिले.

जीवनाचा संदेश

श्री. सुभाष शिंदे यांचा जीवनप्रवास हा एका शिक्षकाच्या सेवापूर्तीचा केवळ इतिहास नाही; तो कला, शिक्षण, संस्कार, विद्यार्थीप्रेम आणि समाजसेवेचा प्रवास आहे.

त्यांनी आयुष्यभर विद्यार्थ्यांच्या हातात केवळ पेन्सिल दिली नाही, तर त्या पेन्सिलच्या माध्यमातून स्वप्नांना आकार देण्याची प्रेरणा दिली. त्यांनी फक्त चित्रकला शिकवली नाही, तर जीवनाकडे कलात्मक आणि सकारात्मक दृष्टीने पाहण्याची शिकवण दिली.

“शिक्षक निवृत्त होतो, पण त्याचे ज्ञान, संस्कार आणि विद्यार्थ्यांवरील प्रेम कधीच निवृत्त होत नाही,” ही भावना त्यांच्या कार्यातून प्रकर्षाने जाणवते.

आजही त्यांच्या हातात रंग आहेत, मनात विद्यार्थ्यांबद्दल प्रेम आहे आणि समाजासाठी काहीतरी करण्याची उर्मी आहे. त्यामुळे सेवानिवृत्त कलाशिक्षक श्री. सुभाष शिंदे यांचा जीवनप्रवास हा अनेक नव्या पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरणारा आहे.

— सौ.पाटील एस.एस.