मी अनुभवलेली छोटी सहल....! -श्री.सुभाष शिंदे,सर,

मी अनुभवलेली छोटी सहल तथा वनभोजन...!

“सहल छोटी असली, तरी तिच्या आठवणी मात्र आयुष्यभर मनात मोठ्या राहतात...!”

सेवेत असताना शाळेत नवनवीन उपक्रम सातत्याने राबविले जायचे. प्रत्येक उपक्रमात मनापासून सहभागी होणे, त्यामध्ये स्वतःचा सहभाग देणे आणि विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलविणे, हे माझ्यासाठी नेहमीच आनंदाचे काम होते. सेवाकाळातील प्रत्येक क्षण माझ्या जीवनातील एक विशेष आणि अविस्मरणीय नोंद आहे, असे मला नेहमी वाटायचे.

माझ्या ३५ वर्षांच्या प्रदीर्घ सेवाकाळात अनेक शैक्षणिक, सांस्कृतिक, कलात्मक, सामाजिक आणि विद्यार्थीहिताचे उपक्रम राबविण्याची संधी मला मिळाली. त्यापैकी “छोटी सहल तथा वनभोजन” हा उपक्रम माझ्या मनाच्या अगदी जवळचा आहे. या छोट्या सहलींमध्ये मोठ्या सहलीपेक्षा वेगळाच आनंद असायचा. त्यात निसर्ग होता, विद्यार्थ्यांचा उत्साह होता, शिक्षकांची आपुलकी होती, गाणे होते, नृत्य होते, खेळ होते, हास्य होते आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे शिक्षक-विद्यार्थी यांच्यातील भावनिक नाते अधिक दृढ करणारे सुंदर क्षण होते.

सहलीच्या नियोजनाची सुरुवात...

श्रावण महिन्याची सुरुवात झाली की आमच्या शाळेतील सहल विभाग सक्रिय व्हायचा. छोटी सहल किंवा वनभोजन कुठे आयोजित करायचे, त्या परिसराची सुरक्षितता कशी आहे, तेथे पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था आहे का, विद्यार्थी-विद्यार्थिनींच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने जागा योग्य आहे का, ये-जा करण्याचा मार्ग सुरक्षित आहे का, याचा सर्वंकष विचार केला जायचा.

सर्व बाबींची पाहणी करून सहल विभाग नियोजन करायचा आणि त्यानंतर मुख्याध्यापकांची परवानगी घेऊन सहलीचे अंतिम नियोजन केले जायचे. विद्यार्थ्यांना आवश्यक सूचना दिल्या जायच्या. कोणतीही अडचण निर्माण होऊ नये, प्रत्येक विद्यार्थी सुरक्षित राहावा आणि सर्वांनी आनंदाने सहलीचा अनुभव घ्यावा, यासाठी शिक्षक-शिक्षिका पूर्णपणे जबाबदारीने सहभागी व्हायचे.

आजच्या काळात वाहतुकीची अनेक साधने उपलब्ध आहेत; परंतु त्या काळातील आमच्या छोट्या सहलींचे एक वैशिष्ट्य होते—शाळेपासून सहलीच्या ठिकाणापर्यंत विद्यार्थी, विद्यार्थिनी, शिक्षक आणि शिक्षिका अनेकदा चालतच जायचे!

आणि तो चालण्याचा प्रवासच आमच्यासाठी एका वेगळ्या आनंदाची सहल असायचा.

चालत जाण्याचा आनंद...

जत हायस्कूल, जत येथून श्री यल्लमा देवी मंदिर, श्री अंबादेवी मंदिर अशा ठिकाणी छोटी सहल नेली जायची. विद्यार्थ्यांना ठिकाण माहीत असले तरी चालत निघाल्यानंतरचा अनुभव मात्र प्रत्येक वेळी नवीन असायचा.

रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना असलेली झाडे-झुडपे, डोंगर, वनस्पती, मोकळी हवा आणि निसर्गरम्य वातावरण पाहत विद्यार्थी पुढे चालत असायचे. काही विद्यार्थी देशभक्तीपर गाणी म्हणायचे, काही भावगीते, भक्तिगीते आणि लोकगीते म्हणायचे. कुणी मित्रांचा छोटासा समूह करून नृत्य करायचे.

कधी अचानक एखादा विद्यार्थी मोठ्याने घोषणा द्यायचा—

“भारत माता की जय!”

आणि त्याला लगेच सर्व विद्यार्थी मोठ्या आवाजात प्रतिसाद द्यायचे

“जय!”

कधी—

“वंदे मातरम्!”

अशा प्रेरणादायी घोषणांनी वातावरण भारावून जायचे.

ही छोटी सहल असली, तरी तिच्यातील उत्साह मात्र प्रचंड असायचा. चालत चालत आपण किती अंतर आलो, सहलीचे ठिकाण कधी आले, हे कळतही नसे.

मी सुद्धा विद्यार्थ्यांमध्ये अगदी विद्यार्थ्यांसारखाच सहभागी व्हायचो. त्यांच्याबरोबर हसायचो, गाणी म्हणायचो, कधी ताल धरायचो, तर कधी त्यांच्या उत्साहाला आणखी रंग देण्यासाठी एखादा कार्यक्रम सुरू करायचो.

चालताना एखादा विद्यार्थी आपल्या पिशवीतून चॉकलेट किंवा गोळी काढून म्हणायचा—

“सर, पाणी घ्या... सर, चॉकलेट घ्या!”

त्या निरागस आग्रहाला नकार देणे शक्यच नसायचे. एखादी गोळी घ्यायची, पाण्याचा घोट घ्यायचा आणि पुन्हा सर्वांसोबत चालत पुढे जायचे.

त्या एका चॉकलेटची किंमत किती होती? बाजारातील पैशांत ती कदाचित फारशी नव्हती; पण शिक्षकावरच्या विद्यार्थ्याच्या प्रेमाची किंमत अमूल्य होती.

श्री अंबाबाईचे दर्शन आणि वनभोजन...

सहलीच्या ठिकाणी पोहोचल्यानंतर सर्व विद्यार्थी शिस्तीत बसायचे. झाडीमध्ये सावलीच्या ठिकाणी बसून थोडा आराम घेतल्यानंतर सर्वजण ओळीने श्री अंबाबाईचे दर्शन घ्यायचे.

दर्शन घेऊन खाली आल्यानंतर मात्र एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवायची—सर्वांना प्रचंड भूक लागलेली असायची!

चालत चालत आल्यामुळे विद्यार्थ्यांची भूक चांगलीच वाढलेली असायची. प्रत्येक जण आपापला डबा काढायचा. आईने प्रेमाने दिलेला डबा उघडला की त्यातून घराचा सुगंध यायचा.

कोणाच्या डब्यात भाजी-भाकरी, कोणाच्या डब्यात पोळी-भाजी, कोणाच्या डब्यात लाडू, तर कोणाच्या डब्यात आईने प्रेमाने करून दिलेला एखादा आवडीचा पदार्थ!

सगळे विद्यार्थी मनसोक्त जेवायचे.

पण त्या जेवणाची आणखी एक सुंदर बाजू होती.

काही विद्यार्थी आपल्या डब्यातील एक घास शिक्षकांना आग्रहाने द्यायचे—

“सर, हे घ्या... माझ्या आईने केले आहे!”

तो घास घेताना शिक्षक म्हणून मला मिळणारा आनंद शब्दांत सांगता येणार नाही. कारण त्या घासामध्ये केवळ अन्न नव्हते; त्यात विद्यार्थ्याच्या घरचे प्रेम, आईची माया आणि शिक्षकाविषयीचा विश्वास दडलेला असायचा.

वसतिगृहातील काही विद्यार्थी आर्थिकदृष्ट्या साध्या परिस्थितीतून आलेले असायचे. अशा विद्यार्थ्यांनाही वनभोजनाचा आनंद मिळावा, यासाठी सामुदायिक पद्धतीने प्रत्येकाने आपापल्या डब्यातील पदार्थ त्यांच्यासोबत वाटून घ्यावेत, अशी भावना असायची.

त्या वेळी “हा माझा पदार्थ, हा तुझा पदार्थ” असा भेद नसायचा.

सगळे एकत्र जेवायचे.

हीच तर शिक्षणाची खरी शिकवण होती—

समता, बंधुभाव, सहकार्य आणि माणुसकी!

अंबादेवी मंदिरातील सांस्कृतिक कार्यक्रम...

वनभोजन झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांना विविध खेळ खेळायला दिले जायचे. काही खेळ मैदानी असायचे, तर काही खेळ मनोरंजनात्मक असायचे.

त्यानंतर श्री अंबादेवी मंदिरातील मोठ्या ऐतिहासिक सभागृहात सर्व विद्यार्थी-विद्यार्थिनींना एकत्र केले जायचे.

आणि मग सुरू व्हायचा आमचा सांस्कृतिक कार्यक्रम!

गाणी, नृत्य, कथाकथन, विनोद, अभिनय, नकला, म्हणी, देशभक्तीपर गीते—असे विविध कार्यक्रम विद्यार्थी सादर करायचे.

मला तर या कार्यक्रमाची विशेषच उत्सुकता असायची.

व्यासपीठ मला मिळाले की माझ्यातील कलाकार जागा व्हायचा!

विद्यार्थ्यांना आनंदी कसे ठेवायचे, त्यांना खेळवत-खेळवत कसे शिकवायचे, त्यांच्या चेहऱ्यावर हास्य कसे आणायचे, याचा अनुभव मला माझ्या प्रदीर्घ सेवेमुळे मिळाला होता. साने गुरुजी कथामालेच्या कार्यामुळे कथाकथन, अभिनय, गाणी आणि मनोरंजनातून संस्कार करण्याचे विविध प्रयोग करण्याची सवयही मला होती.

कधी तालावर घोषणा, कधी बडबडगीते, कधी अभिनयगीते, कधी नकला, कधी कथाकथन—असे एकापाठोपाठ एक कार्यक्रम मी सादर करायचो.

कधी कधी तर असे वाटायचे की—

“एक तासाचा कार्यक्रम मी एकटाच चालवू शकतो!”माझ्यासमोर एकापाठोपाठ एक कार्यक्रम तयार असायचे. विद्यार्थी टाळ्या वाजवून साथ द्यायचे. शिक्षक बंधू-भगिनीही मनापासून दाद द्यायचे.

त्या क्षणी मी कलाशिक्षक आहे, स्काऊट-गाईडचा कार्यकर्ता आहे, शिक्षक आहे, हे सारे विसरून फक्त विद्यार्थ्यांचा आनंद घेणारा एक सहप्रवासी व्हायचो.

“शिंदे सर, उद्या तुम्ही आहात ना?”

छोटी सहल जाहीर झाली की काही शिक्षक प्रेमाने विचारायचे—

“शिंदे सर, उद्या तुम्ही आहात ना? उद्या छोटी सहल आहे!”

मी हसत उत्तर द्यायचो—

“होय सर! मलाही खूप आनंद होतोय!”

कारण माझ्यासाठी ही केवळ सहल नव्हती.

हे माझ्या शिक्षक जीवनातील एक पर्व होते.

या सहलीत आपल्याला विद्यार्थ्यांसोबत हसायचे आहे, बागडायचे आहे, गाणी म्हणायची आहेत, नृत्य करायचे आहे, खेळायचे आहे आणि त्यांच्या निरागस आनंदात स्वतःला सामावून घ्यायचे आहे, ही भावना मनात असायची.

मला नेहमी वाटायचे—

“शिक्षकी पेशा लाभणे हे माझे भाग्य आहे.

आणि या पेशातून विद्यार्थ्यांसोबत असे आनंदाचे क्षण जगता येणे, हे त्याहून मोठे भाग्य आहे!”

३५ वर्षांत एकही छोटी सहल चुकवली नाही...

माझ्या संपूर्ण ३५ वर्षांच्या सेवाकाळात छोटी सहल तथा वनभोजन हा उपक्रम मी कधीही चुकवला नाही.

यामागे एकच कारण होते—विद्यार्थ्यांचा आनंद!

वर्गात विद्यार्थी आपल्याला ‘सर’ म्हणून पाहतात. पण सहलीत ते आपल्याशी मनमोकळेपणाने बोलतात. त्यांच्या मनातील अनेक गोष्टी समोर येतात. कोणाचा आवाज गोड आहे, कोण छान नाचतो, कोणाला विनोद सांगता येतो, कोणाला कथा सांगता येते, कोणाला नेतृत्व करता येते—हे सर्व शिक्षकांना अशा उपक्रमातून समजते.

म्हणूनच मला वाटते—

“छोटी सहल हा विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाचा एक सुंदर अनौपचारिक वर्ग आहे.”

काळ बदलला, सहलीचे स्वरूप बदलले...

पूर्वी विद्यार्थीसंख्या तुलनेने कमी होती. त्यामुळे एकाच ठिकाणी सर्व विद्यार्थी-विद्यार्थिनींना घेऊन जाणे शक्य व्हायचे. आज विद्यार्थीसंख्या वाढली आहे. त्यामुळे सहलीचे नियोजन अधिक शिस्तबद्ध आणि सुरक्षित पद्धतीने करावे लागते.

कधी सहल दोन वेगवेगळ्या ठिकाणी विभागून आयोजित केली जाते. विविध कार्यक्रमांसाठी आता स्पीकरसारख्या आधुनिक साधनांचा वापर केला जातो. सहलीच्या ठिकाणीही काळानुसार बदल झाले आहेत. अनेक ठिकाणी विविध प्रकारची झाडे, झुडपे, वनस्पती आणि परिसराची आकर्षक सजावट पाहायला मिळते.

तंत्रज्ञान आले, साधने आली, सहलीचे स्वरूप बदलले; पण विद्यार्थ्यांच्या आनंदाचा मूलभूत गाभा आजही तोच आहे.

छोटी सहल म्हणजे शैक्षणिक ज्ञानाचा खजिना!

आजच्या काळात मला असे वाटते की छोटी सहल तथा वनभोजनाकडे केवळ मनोरंजनाचा उपक्रम म्हणून पाहता कामा नये.

ती “शैक्षणिक ज्ञानाचा खजिना” म्हणून पाहिली पाहिजे.

निसर्गातील झाडे कोणती? वनस्पतींचे प्रकार कोणते? पक्ष्यांचे आवाज कसे असतात? पाण्याचे महत्त्व काय? पर्यावरणाचे संरक्षण का करावे? स्वच्छता कशी राखावी? समूहात कसे वागावे? एकमेकांना मदत कशी करावी? वेळेचे नियोजन कसे करावे? शिस्त म्हणजे काय? नेतृत्व म्हणजे काय?

या सगळ्या गोष्टी विद्यार्थ्यांना पुस्तकातील धड्यांपेक्षा प्रत्यक्ष अनुभवातून अधिक चांगल्या प्रकारे शिकता येतात.

निसर्ग हा स्वतः एक मोठा शिक्षक आहे.

आणि छोटी सहल म्हणजे त्या शिक्षकाच्या वर्गात जाऊन शिकण्याची सुंदर संधी!

माझ्या शाळेची छोटी सहल—एक संस्कारयात्रा!

माझ्या दृष्टीने जत हायस्कूल, जतची छोटी सहल तथा वनभोजन ही केवळ एका दिवसाची सहल नाही.

ती एक संस्कारयात्रा आहे.

ती विद्यार्थ्यांना निसर्गाशी जोडते.

ती शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांमध्ये भावनिक जवळीक निर्माण करते.

ती समतेची शिकवण देते.

ती सहकार्य शिकवते.

ती स्वावलंबन शिकवते.

ती आनंद देते.

ती ज्ञान देते.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे ती माणूस म्हणून जगण्याची शिकवण देते.

आज मी सेवानिवृत्त झालो आहे. शाळेतील माझा नियमित सेवाकाळ संपला आहे. पण डोळे मिटले की त्या छोट्या सहलींचे दिवस अजूनही अगदी स्पष्ट दिसतात.

विद्यार्थ्यांचा हसरा चेहरा दिसतो...

रस्त्यावर चालताना ऐकू येणारी गाणी आठवतात...

“भारत माता की जय!”च्या घोषणा कानावर पडतात...

एखादा विद्यार्थी हातात चॉकलेट घेऊन म्हणतो—

“सर, हे घ्या!”

एखादा विद्यार्थी आपल्या डब्यातील घास प्रेमाने पुढे करतो...

मंदिरातील दर्शन आठवते...

वनभोजनाची लगबग आठवते...

आणि त्या मोठ्या सभागृहात सुरू झालेले गाणे, नृत्य, अभिनय, कथाकथन आणि टाळ्यांचा कडकडाट आठवतो...

तेव्हा मन नकळत म्हणते—

“अरे! ते दिवस पुन्हा एकदा यावेत...”

पण काळ मागे फिरत नाही.

उरतात त्या फक्त आठवणी.

आणि माझ्या सेवाकाळातील या आठवणीच माझी खरी संपत्ती आहे.

शिक्षकासाठी यापेक्षा मोठा पुरस्कार कोणता?

आज मागे वळून पाहताना जाणवते की शिक्षकाला आयुष्यात अनेक पुरस्कार मिळू शकतात. सन्मानपत्रे मिळू शकतात. सत्कार होऊ शकतात. पदके मिळू शकतात.

पण सहलीत एखादा विद्यार्थी प्रेमाने दिलेली एक गोळी,

आपल्या डब्यातील दिलेला एक घास,

“सर, तुम्ही आमच्यासोबत या!” असा केलेला एक आग्रह,

कार्यक्रम संपल्यानंतर मिळालेली एक मनापासूनची टाळी,

आणि अनेक वर्षांनी भेटल्यावर माजी विद्यार्थ्याने म्हटलेले—

“सर, तुमच्यासोबतची ती छोटी सहल अजूनही आठवते!”

यापेक्षा मोठा पुरस्कार शिक्षकासाठी दुसरा कोणता असू शकतो?

म्हणूनच मी ठामपणे म्हणेन—

“छोटी सहल हा केवळ विद्यार्थ्यांचा आनंद नसतो; तो शिक्षकाच्या आयुष्यातीलही एक अमूल्य आनंदसोहळा असतो.”

३५ वर्षांच्या सेवेत मला अशा असंख्य आनंदसोहळ्यांचा अनुभव घेता आला, हे माझे भाग्य आहे.

आज मी सेवानिवृत्त असलो तरी त्या आठवणींमधून मी अजूनही माझ्या विद्यार्थ्यांसोबत चालत असतो...

त्या रस्त्यावरून...

त्या झाडांच्या सावलीतून...

त्या मंदिराच्या परिसरातून...

त्या वनभोजनाच्या जागेवरून...

आणि त्या गाण्यांच्या, घोषणांच्या, हास्याच्या आणि टाळ्यांच्या आवाजातून...

माझी छोटी सहल आजही माझ्या मनात सुरूच आहे...!

छोटी सहल संपते;

पण तिच्या आठवणी कधीच संपत नाहीत.

वनभोजन संपते;

पण त्यातून मिळालेली माणुसकीची चव आयुष्यभर राहते.

शाळेचा दिवस संपतो;

पण शिक्षक-विद्यार्थी नात्याची ऊब कधीही संपत नाही.

म्हणूनच आज माझ्या मनातून एकच भावना व्यक्त होते—

**“माझी शाळा, माझी छोटी सहल आणि माझे विद्यार्थी—

ही माझ्या आयुष्याच्या सुंदर आठवणींची अनमोल शिदोरी आहे!”**

— श्री. सुभाष शिंदे

सेवानिवृत्त कलाशिक्षक, स्काऊट-गाईड

जत हायस्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज ऑफ आर्टस् अँड सायन्स जत.जि.सांगली.