शैक्षणिक सहल.... एक वेगळच कथा!

शैक्षणिक सहल... एक वेगळीच कथा!

लेखक : श्री. सुभाष शिंदे सेवानिवृत्त कलाशिक्षक, स्काऊट मास्टरजत हायस्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज, जत

शाळेतील प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या आयुष्यात काही आठवणी कायमच्या कोरल्या जातात. त्या आठवणींमध्ये शाळेचा पहिला दिवस, पहिली परीक्षा, पहिला पुरस्कार, मित्रांची साथ आणि शैक्षणिक सहल यांना विशेष स्थान असते. काहींना या आठवणी सहज लाभतात, तर काहींना त्या केवळ स्वप्नच राहतात. माझ्या आयुष्यातील शैक्षणिक सहलीची गोष्ट ही अशाच एका अपूर्ण स्वप्नाची आणि नंतर ते स्वप्न साकार झाल्याची हळवी कहाणी आहे.

माझे बालपण अत्यंत साध्या आणि गरिबीच्या परिस्थितीत गेले. घरात अनेक गरजा होत्या, पण उत्पन्न अत्यल्प होते. वडील एकटेच कुटुंबाचा गाडा ओढत होते. शाळेची फी, वह्या, पुस्तके, गणवेश या मूलभूत गरजाही कष्टाने पूर्ण होत असत. अनेकदा नवीन पुस्तकांऐवजी जुनी पुस्तके वापरावी लागत. माझ्याकडे एकच गणवेश होता. तोच धुऊन, वाळवून पुन्हा घालायचा. त्या परिस्थितीत शैक्षणिक सहल ही आमच्यासाठी चैनीची गोष्ट होती.

दरवर्षी शाळेत शैक्षणिक सहलीची घोषणा व्हायची. वर्गशिक्षिका सहलीची माहिती सांगायच्या. मुलांची नावे लिहून घ्यायच्या, पैसे जमा करायच्या. त्या वेळी वर्गात आनंदाचे वातावरण असायचे. मित्रमंडळी उत्साहाने सहलीच्या गप्पा मारायची. कोण कुठे जाणार, काय पाहणार, काय खाणार, याची रंगतदार चर्चा सुरू असायची.

मी मात्र शांतपणे माझ्या बाकावर बसून हे सर्व पाहत राहायचो.

मनात एकच विचार यायचा – "आपल्या वडिलांकडेही पैसे असते, तर आपणही या सहलीला गेलो असतो."

त्या क्षणी मन भरून यायचे. पण घरी जाऊन सहलीसाठी पैसे मागण्याचे धाडस कधी झाले नाही. कारण घरची परिस्थिती मला माहीत होती. वडील दिवसभर कष्ट करूनही घरखर्च भागवताना त्रस्त असायचे. त्यांच्या अडचणी पाहून माझे मन स्वतःलाच समजावून सांगायचे – "काही हरकत नाही. एक दिवस आपणही सहलीला जाऊ."

असा विचार करून मी स्वतःची समजूत घालत असे.

प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण पूर्ण झाले, पण एकदाही शैक्षणिक सहलीला जाण्याचे भाग्य लाभले नाही. मित्रांनी सहलीत काढलेले फोटो, त्यांनी सांगितलेल्या आठवणी आणि अनुभव मी फक्त ऐकत राहिलो. मनात मात्र एक छोटासा कोपरा कायम रिकामा राहिला.

काळ पुढे सरकत गेला. शिक्षण पूर्ण झाले. मला शिक्षक होण्याचे भाग्य लाभले. जत हायस्कूलमध्ये कलाशिक्षक म्हणून रुजू झालो. विद्यार्थ्यांमध्ये रमलो. कला, संस्कार, स्काऊट-गाईड, विविध उपक्रम आणि शैक्षणिक कार्यात स्वतःला झोकून दिले.

एक दिवस मुख्याध्यापकांनी मला सांगितले, "या वर्षीच्या शैक्षणिक सहलीसाठी तुमची निवड झाली आहे."

तो क्षण मी आजही विसरू शकत नाही.

माझ्या मनात आनंदाचा अक्षरशः स्फोट झाला. नकळत मी आनंदाने उडी मारली. माझ्या सहकारी शिक्षकांनी हसत विचारले, "काय झालं?"

मी हसतच उत्तर दिले, "काही नाही... पायाला मुंग्या आल्या."

पण खरे कारण माझ्या मनातच होते.

तो आनंद केवळ सहलीला जाण्याचा नव्हता; तो माझ्या बालपणीच्या अपूर्ण स्वप्नाला मिळालेल्या पूर्णत्वाचा आनंद होता.

सहलीच्या दिवशी विद्यार्थ्यांसोबत एस.टी. बसमध्ये बसलो. बस पुढे निघाली आणि माझे मन मात्र अनेक वर्षे मागे गेले. बालपणी सहलीसाठी आसुसलेल्या त्या छोट्या मुलाची आठवण झाली. खिडकीतून बाहेर पाहताना नकळत माझ्या डोळ्यांत अश्रू आले.

विद्यार्थ्यांनी विचारले,"सर, काय झालं?"

मी लगेच अश्रू पुसले आणि हसत म्हणालो,"काही नाही रे... डोळ्यात धूळ गेली."

पण ती धूळ नव्हती; ती अनेक वर्षे मनात साठलेली वेदना होती.

त्यानंतर सेवाकाळात अनेक शैक्षणिक सहली करण्याची संधी मिळाली. महाराष्ट्रातील अनेक ऐतिहासिक स्थळे, किल्ले, संग्रहालये, विज्ञान केंद्रे, धार्मिक स्थळे आणि निसर्गरम्य प्रदेश विद्यार्थ्यांसोबत पाहिले. प्रत्येक सहल विद्यार्थ्यांना शिकवणारी होती, पण माझ्यासाठी ती बालपणीच्या एका अपूर्ण स्वप्नाला पुन्हा पुन्हा स्पर्श करणारी ठरली.

प्रत्येक वेळी एखादा गरीब विद्यार्थी सहलीला येऊ शकत नाही, असे समजले की माझे स्वतःचे बालपण डोळ्यांसमोर उभे राहायचे. अशा विद्यार्थ्यांच्या वेदना मला शब्दांशिवाय समजायच्या. शक्य असेल तेव्हा अशा विद्यार्थ्यांना मदत करण्याचा प्रयत्न मी नेहमी केला.

आज सेवानिवृत्तीनंतर मागे वळून पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—शैक्षणिक सहल म्हणजे केवळ पर्यटन नसते. ती विद्यार्थ्यांच्या ज्ञानाचा विस्तार करते, आत्मविश्वास वाढवते, मैत्री दृढ करते आणि आयुष्यभर जपण्यासारख्या आठवणी देऊन जाते.

माझ्या आयुष्यातील ही कथा मला एक मोठा धडा शिकवून गेली. गरिबी माणसाची स्वप्ने थोडा काळ थांबवू शकते, पण ती कायमची हिरावून घेऊ शकत नाही. जिद्द, संयम आणि प्रामाणिक प्रयत्न यांच्या जोरावर प्रत्येक अपूर्ण स्वप्न कधीतरी पूर्ण होते.

आजही शैक्षणिक सहलीची बस दिसली की माझ्या मनातला तो छोटासा विद्यार्थी जागा होतो. तोच विद्यार्थी हळूच सांगतो—

"स्वप्ने कधीच मरत नाहीत. त्यांना पूर्ण होण्यासाठी फक्त योग्य वेळ लागतो."

आणि म्हणूनच प्रत्येक शिक्षक, पालक आणि समाजाने एक गोष्ट लक्षात ठेवावी—कोणताही विद्यार्थी केवळ आर्थिक अडचणीमुळे शैक्षणिक सहलीपासून वंचित राहू नये. कारण कधी कधी एका छोट्याशा सहलीतून आयुष्यभर जपण्यासारखी मोठी प्रेरणा मिळत असते.

– श्री. सुभाष शिंदेसेवानिवृत्त कलाशिक्षक, स्काऊट मास्टरजत हायस्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज, जत