बाल वारकरी दिंडी सोहळा: जत हायस्कूल जतची अद्वितीय परंपरा

बाल वारकरी दिंडी सोहळा : जत हायस्कूलची एक अद्वितीय परंपरा

बाल वारकरी दिंडी : संतसंस्कार, समता आणि भक्तीचा जिवंत उत्सव

– श्री. सुभाष शिंदे, सेवानिवृत्त कलाशिक्षक, स्काऊट मास्टर, जत हायस्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज ऑफ आर्ट्स अँड सायन्स, जत

"राम कृष्ण हरी... ज्ञानबा-तुकाराम...!" या अखंड हरिनामाच्या गजरात महाराष्ट्राची संतपरंपरा आजही समाजाला समता, प्रेम, बंधुभाव आणि मानवतेचा संदेश देत आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत जनाबाई, संत चोखामेळा यांसारख्या संतांनी जात, पंथ, भाषा आणि भेदाभेद यांच्या पलीकडे जाऊन माणुसकीची शिकवण दिली. त्यांच्या अभंगांमध्ये भक्तीबरोबरच सामाजिक प्रबोधनाचा दिव्य प्रकाश आहे. हीच संतविचारांची परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचावी, विद्यार्थ्यांच्या बालमनात भक्ती, संस्कृती, शिस्त, सहकार्य आणि सामाजिक जाणीवेचे बीज रुजावे, या उदात्त उद्देशाने आमच्या शाळेत दरवर्षी आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने बाल वारकरी दिंडी सोहळ्याचे आयोजन केले जाते.

या प्रेरणादायी उपक्रमाची मुहूर्तमेढ तत्कालीन मुख्याध्यापक मा. श्री. होवाळे सर यांनी रोवली. त्यांनी शाळा ही केवळ शिक्षणाची संस्था नसून संस्कारांचे मंदिर आहे, या विचारातून या उपक्रमाची सुरुवात केली. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे आज हा सोहळा शाळेच्या सांस्कृतिक परंपरेचा अविभाज्य भाग बनला आहे. प्रत्येक वर्षी विद्यार्थी, शिक्षक, पालक आणि ग्रामस्थ या दिवसाची आतुरतेने वाट पाहतात.

दिंडीची तयारी अनेक दिवस आधी सुरू होते. शिक्षक-शिक्षिका विद्यार्थ्यांना वारकरी संप्रदायाचा इतिहास, संतांचे कार्य, अभंगांचे महत्त्व, पालखी परंपरा, टाळ-मृदुंग, फुगडी, रिंगण, हरिपाठ आणि भजन यांची माहिती देतात. विद्यार्थी अभंग म्हणण्याचा, टाळ वाजवण्याचा आणि दिंडीतील शिस्तबद्ध चालण्याचा सराव करतात. लहान मुलांच्या चेहऱ्यावर या तयारीचा निरागस आनंद खुललेला दिसतो.

आषाढी एकादशीचा दिवस उजाडतो आणि संपूर्ण शाळाच भक्तिरसात न्हाऊन निघते. शुभ्र पोशाख, भगवी पताका, तुळशीच्या माळा, कपाळावरचा गंध, हातात टाळ, खांद्यावर भगवा झेंडा आणि पालखीत विराजमान विठ्ठल-रुक्मिणीचे रूप—संपूर्ण परिसर पवित्र आणि मंगलमय बनतो. मी स्वतःही वारकरी वेश धारण करून दिंडीत सहभागी होत असताना दरवर्षी नव्या उमेदीने विठ्ठलभक्तीचा अनुभव घेत आलो आहे.

रांगोळ्यांनी सजलेला मार्ग, फुलांच्या पाकळ्यांनी नटलेली वाट, "ज्ञानबा-तुकाराम"चा अखंड गजर, टाळ-मृदुंगाचा मंजुळ निनाद आणि विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावर झळकणारा भक्तिभाव—हे दृश्य पाहताना क्षणभर आपण शाळेत नसून थेट पंढरपूरच्या वारीत सहभागी झालो आहोत, अशी अनुभूती येते.

दिंडीच्या दोन्ही बाजूंनी उभे असलेले विद्यार्थी फुलांचा वर्षाव करून वारकऱ्यांचे स्वागत करतात. काही विद्यार्थी अभंग गातात, काही टाळ्या वाजवतात, तर काही भगवे ध्वज फडकवत उत्साह वाढवतात. विठ्ठल-रुक्मिणी, संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव आणि इतर संतांच्या वेशभूषेत सजलेले विद्यार्थी पाहून प्रत्येकाचे मन आनंदाने भरून येते.

मुख्य स्थळी पोहोचल्यानंतर पालखीभोवती भक्तिभावाने रिंगण घेतले जाते. अभंगांच्या तालावर विद्यार्थी आणि शिक्षक एकत्र नृत्य करतात. मुख्याध्यापकांच्या हस्ते विठ्ठल-रुक्मिणीची पूजा झाल्यानंतर सोहळ्याची औपचारिक सुरुवात होते. त्यानंतर विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर होतात. वारकरी नृत्य, फुगडी, झिम्मा, अभंग गायन, हरिपाठ आणि संतवाणी यांच्या माध्यमातून भक्तीचा अखंड झरा वाहत राहतो.

"पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम!" या जयघोषाने संपूर्ण वातावरण भारावून जाते. शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील नाते त्या दिवशी केवळ गुरु-शिष्याचे राहत नाही; ते सर्व विठ्ठलभक्त वारकरी बनून भक्तीच्या एका सुंदर बंधनात एकरूप होतात.

या उपक्रमाचे महत्त्व केवळ धार्मिक नाही. हा सोहळा विद्यार्थ्यांना समता, बंधुता, शिस्त, वेळेचे महत्त्व, सहकार्य, पर्यावरणप्रेम, स्वच्छता, सामूहिक जबाबदारी आणि भारतीय संस्कृतीची ओळख करून देतो. आजच्या वेगवान तंत्रज्ञानाच्या युगात अशा उपक्रमांमुळे मुलांचे मन संस्कारांनी समृद्ध होते आणि आपल्या सांस्कृतिक वारशाबद्दल अभिमान निर्माण होतो.

या सोहळ्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे पालकांचा उत्स्फूर्त सहभाग. आपल्या मुलांना वारकरी वेशभूषेत सजवून ते आनंदाने शाळेत पाठवतात. अनेक पालक प्रत्यक्ष उपस्थित राहतात. जे उपस्थित राहू शकत नाहीत, त्यांच्यासाठी कार्यक्रमाचे यूट्यूबवर थेट प्रक्षेपण केले जाते. त्यामुळे हा सोहळा शाळेच्या सीमांपलीकडे जाऊन समाजालाही जोडणारा ठरतो.

माझ्यासाठी सन २०२६ मधील दिंडी सोहळा विशेष भावनिक होता. कारण तो माझ्या सेवाकालातील शेवटचा दिंडी सोहळा होता. जवळपास पस्तीस वर्षे विद्यार्थ्यांसोबत अशा सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक उपक्रमांत सहभागी होण्याचे भाग्य लाभले. प्रत्येक वर्षी दिंडीत चालताना मला विठ्ठलाच्या चरणी सेवा करण्याचा आनंद लाभत असल्याची अनुभूती झाली. सेवानिवृत्त झालो असलो तरी या आठवणी माझ्या आयुष्याचा अमूल्य ठेवा आहेत.

माझी मनापासून इच्छा आहे की ही संतपरंपरा, ही संस्कारांची दिंडी आणि हा भक्तीचा वारसा पुढील अनेक पिढ्यांपर्यंत अखंड सुरू राहावा. विद्यार्थ्यांच्या हृदयात संतविचारांचे बीज रुजत राहावे, समाजात समता आणि बंधुभाव फुलत राहावा आणि प्रत्येकाच्या ओठांवर अखंड हरिनाम घुमत राहावे.

राम कृष्ण हरी!

ज्ञानबा-तुकाराम!

पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल!

माझ्या सेवाकालातील शेवटचा दिंडी सोहळा – एक अविस्मरणीय भावविश्व

– श्री. सुभाष सदाशिव शिंदे

सेवानिवृत्त कलाशिक्षक व स्काऊट मास्टर

जत हायस्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज ऑफ आर्ट्स अँड सायन्स, जत

सन २०२६ मधील बाल वारकरी दिंडी सोहळा माझ्या आयुष्यातील अत्यंत भावनिक, संस्मरणीय आणि अविस्मरणीय क्षण ठरला. कारण हा दिंडी सोहळा माझ्या पस्तीस वर्षांच्या सेवाकालातील अखेरचा दिंडी सोहळा होता. या सोहळ्यात सहभागी होताना माझ्या मनात आनंद, समाधान, अभिमान आणि विरह अशा अनेक भावना एकाच वेळी दाटून आल्या.

गेली पस्तीस वर्षे मला जत हायस्कूलच्या विद्यार्थ्यांसोबत दिंडीत सहभागी होण्याचे भाग्य लाभले. टाळ-मृदंगाच्या गजरात, भगव्या पताका हातात घेऊन, विठ्ठलनामाचा अखंड जयघोष करत विद्यार्थ्यांसोबत चालताना प्रत्येक वेळी मला असे वाटायचे की, ही केवळ दिंडी नाही, तर संस्कारांची, भक्तीची आणि माणुसकीची जीवनयात्रा आहे.

"ज्ञानबा-तुकाराम", "राम कृष्ण हरी", "पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल" या जयघोषांनी परिसर दुमदुमून जात असे. त्या हरिनामाच्या गजरात विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावर दिसणारा निरागस आनंद, भक्तिभाव आणि शिस्त पाहून मन समाधानाने भरून येत असे.

शाळेतील दिंडी हा फक्त धार्मिक कार्यक्रम नसून, विद्यार्थ्यांच्या मनात समता, बंधुभाव, सेवाभाव, शिस्त, संस्कार आणि भारतीय संस्कृतीची ओळख निर्माण करणारा एक प्रभावी उपक्रम आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ यांसारख्या संतांच्या विचारांचा परिचय विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष अनुभवातून करून देणारा हा संस्कार सोहळा आहे.

माझ्या सेवाकाळात प्रत्येक वर्षी दिंडीच्या आयोजनात सहभागी होताना मला विठ्ठलाच्या चरणी सेवा करण्याचे भाग्य लाभल्याची अनुभूती झाली. विद्यार्थ्यांसोबत चालताना मी शिक्षक म्हणून नव्हे, तर एक वारकरी म्हणून स्वतःला अनुभवत होतो. त्या क्षणी पद, प्रतिष्ठा किंवा जबाबदाऱ्या यांचे भान राहत नसे; मनात फक्त विठ्ठलनाम आणि सेवाभाव असायचा.

यावर्षी मात्र मनात एक वेगळीच हुरहूर होती. कारण हा माझ्या सेवाकालातील शेवटचा दिंडी सोहळा होता. दिंडी पुढे जात होती आणि माझ्या मनात पस्तीस वर्षांच्या असंख्य आठवणी जाग्या होत होत्या. शेकडो विद्यार्थी, सहकारी शिक्षक, टाळ-मृदंगाचा निनाद, भगव्या पताका आणि विठ्ठलनामाचा अखंड गजर… हे सारे क्षण आयुष्यभरासाठी मनात कोरले गेले आहेत.

सेवानिवृत्ती म्हणजे केवळ नोकरीचा शेवट असतो; सेवाभावाचा नाही. आज मी शाळेच्या सेवेत नसला तरी माझ्या मनातली शाळा, विद्यार्थी आणि वारकरी परंपरेवरील श्रद्धा कधीही निवृत्त होणार नाही. या आठवणी माझ्या आयुष्याचा सर्वात मोठा ठेवा आहेत.

माझी मनापासून इच्छा आहे की, ही संतपरंपरा, ही संस्कारांची दिंडी आणि हा भक्तीचा वारसा पुढील अनेक पिढ्यांपर्यंत अखंड सुरू राहावा. विद्यार्थ्यांच्या मनात संतविचारांचे बीज रुजत राहावे, समाजात प्रेम, समता, बंधुभाव आणि मानवतेची भावना फुलत राहावी. शाळांमधून अशा उपक्रमांद्वारे संस्कारांचे दीप सतत प्रज्वलित राहावेत.

परमेश्वराच्या चरणी एकच प्रार्थना—

प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या जीवनात ज्ञान, सदाचार, सेवा आणि भक्तीचा प्रकाश नांदो.

प्रत्येक घरात प्रेम, प्रत्येक मनात माणुसकी आणि प्रत्येक ओठांवर हरिनाम असो.

राम कृष्ण हरी!

ज्ञानबा–तुकाराम!

पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल!

श्री ज्ञानदेव तुकाराम! 🙏🌺